Varis Sadece Bacakta mı Olur? El, Yüz ve Vücudun Diğer Bölgelerinde Varis
Hayır; varis bacaklarda en sık görülse de pelvis, genital bölge, testis çevresi ve yemek borusu gibi farklı toplardamar bölgelerinde de ortaya çıkabilir. El, yüz, kol ve göğüsteki belirgin damarlar ise çoğu zaman klasik bacak varisi değildir; yeni başlayan tek taraflı şişlik, ağrı veya nefes darlığı varsa değerlendirme gerekir.
- Varis en sık bacaklarda görülür, ancak bazı toplardamar hastalıkları pelvis, genital bölge, testis çevresi ve yemek borusunda da gelişebilir.
- El üstündeki görünür damarlar çoğu zaman ince cilt, sıcaklık veya egzersiz gibi nedenlerle belirginleşir ve tek başına varis anlamına gelmez.
- Yüzdeki ince kırmızı ya da mor damarlar çoğunlukla telanjiektazi olarak adlandırılan kılcal damar görünümüdür.
- Kol veya göğüste yeni başlayan tek taraflı damar belirginliği, özellikle şişlik veya ağrıyla birlikteyse venöz tıkanıklık yönünden değerlendirilmelidir.
- Pelvik varis, varikosel, yemek borusu varisi ve hemoroid farklı hastalık mekanizmalarına sahiptir ve aynı branş tarafından değerlendirilmez.
Varis sadece bacakta mı olur sorusu, damar görünürlüğünü fark eden birçok kişinin ilk merak ettiği konudur. Bacak toplardamarları varis için en tipik bölgedir; buna karşılık el, yüz, kol ve göğüste görülen belirgin damarların büyük kısmı farklı nedenlerle ortaya çıkar ve varis tedavisi kapsamında ele alınan tabloyla aynı değildir.
Varis sadece bacakta mı olur?
Varis en sık bacak toplardamarlarında görülür; ancak vücudun başka bölgelerindeki toplardamarlar da farklı mekanizmalarla genişleyebilir. Bacakta görülen tablo, yerçekimine karşı yukarı doğru akması gereken kanın kapakçık yetersizliği nedeniyle geri kaçmasıyla ilişkilidir. Bu nedenle bacak varisi, belirli bir damar yatağının kendine özgü hastalığı olarak tanımlanır.
Bacağın neden bu kadar sık etkilendiği, bacak toplardamar anatomisi ile açıklanır: yüzeyel ve derin sistemler arasındaki bağlantılar, uzun süre ayakta kalmada yüksek basınca maruz kalır. El, yüz, kol ya da göğüste ise damarların görünür olması çoğu zaman cilt kalınlığı, cilt altı yağ dokusunun azlığı ve geçici dolaşım değişiklikleriyle ilgilidir; bu durum tek başına kapakçık yetersizliği anlamına gelmez.
Avrupa Damar Cerrahisi Derneği’nin (ESVS) 2022 kronik venöz hastalık kılavuzuna göre alt ekstremitede cilt yüzeyinden görülebilen, genişlemiş ve kıvrımlı, çapı 3 mm veya üzerindeki toplardamarlar varis olarak tanımlanır. Bu ölçüt alt ekstremite sınıflaması için geliştirilmiştir ve bacak dışındaki damar belirginliğini tek başına açıklamaz. Ölçüler çalışmalar arasında değişir; yaklaşım muayene ve Doppler bulgularına göre belirlenir.
Bacakta ağrı, ağırlık hissi, akşamları artan şişlik gibi varis belirtileri eşlik ettiğinde değerlendirme venöz hastalık yönünde ilerler.
Damarın çapına ve görünümüne göre ayrılan varis çeşitleri de yalnızca bacak için tanımlanmış bir sınıflamadır; aynı ölçüler yüz ya da el damarlarına doğrudan uygulanmaz.
Elde varis olur mu, el üstündeki belirgin damarlar varis midir?
El üstündeki belirgin damarlar çoğu zaman varis değildir; ince cilt yapısı, yaşla birlikte cilt altı yağ dokusunun azalması, sıcak hava, egzersiz ve geçici dolaşım değişiklikleri damarları daha görünür hâle getirir. El ve ön koldaki yüzeyel toplardamarlar, bacaktaki gibi sürekli yüksek hidrostatik basınç altında çalışmaz.
Bu nedenle elde görülen kabarıklık, bacakta kapakçık yetersizliğine bağlı gelişen tabloyla aynı anlamı taşımaz. Uzun yıllardır var olan, iki elde benzer biçimde görülen ve yakınmaya yol açmayan damar görünümü genellikle yapısal bir özelliktir.
Buna karşılık kısa sürede ortaya çıkan değişiklikler farklı değerlendirilir. Tek taraflı ve yeni başlayan belirginleşmeye ağrı, kızarıklık, dokunmakla hassasiyet, deri altında sert kordon hissi ya da kol şişliği eşlik ediyorsa yüzeyel tromboflebit veya daha derin bir toplardamar tıkanıklığı açısından muayene gerekebilir. Damar yolu takılan, serim ya da ilaç uygulanan kollarda da geçici damar sertliği ve hassasiyet görülebilir. Belirleyici olan damarın görünmesinden çok, görünümün ne zaman başladığı ve beraberinde yakınma olup olmadığıdır.
Yüzde varis olur mu, yüzdeki kılcal damarlar neden oluşur?
Yüzde görülen ince kırmızı veya mor damarlar çoğunlukla bacak varisiyle aynı hastalık değildir; bunlar halk arasında kılcal damar denilen telanjiektazilerdir. Telanjiektazi, cilt yüzeyine çok yakın seyreden küçük damarların kalıcı biçimde genişlemesini tanımlar.
Yüzde ortaya çıkan kılcal damar görünümü güneş maruziyeti, ince ve hassas cilt yapısı, ani sıcaklık değişimleri, rozase gibi deri hastalıkları ve bazı ilaç kullanımlarıyla ilişkili olabilir. Bu nedenle değerlendirmede damarın kendisi kadar eşlik eden kızarıklık, kaşıntı, kabarıklık gibi cilt bulguları da önem taşır.
ESVS 2022 kılavuzundaki alt ekstremite sınıflamasında telanjiektaziler 1 mm’den küçük damarlar olarak tanımlanır. Bu çap ölçütü bacak için geliştirilmiştir ve yüz damarlarının nedenini ya da herhangi bir işlem gerekip gerekmediğini tek başına belirlemez; yüzde deri hastalıklarının katkısı ayrıca değerlendirilir.
Yüzdeki damar görünümü günler içinde hızla belirginleşiyor, göz çevresinde şişlik, nefes darlığı ya da genel durumda belirgin bozulma ile birlikte seyrediyorsa vakit kaybetmeden acil değerlendirme uygun olur. Bunun dışındaki yavaş gelişen görünüm değişiklikleri planlı bir muayeneyle ele alınabilir.
Kolda ve göğüste belirgin damarlar varis midir?
Kol ve göğüste belirginleşen damarlar çoğu kez varis değildir; egzersiz, düşük cilt altı yağ dokusu ve sıcak ortam gibi durumlarda yüzeyel toplardamarlar daha görünür hâle gelir. Kas kütlesi fazla olan kişilerde bu görünüm kalıcı biçimde sürebilir ve bir hastalık göstergesi olmayabilir.
Dikkat edilmesi gereken tablo, göğüs duvarında ya da kolda tek taraflı ve yeni ortaya çıkan damar belirginliğidir. Özellikle aynı taraf kolda, boyunda ya da yüzde şişlik eşlik ediyorsa, merkezi toplardamarlarda akımın engellenmesi olasılığı bakımından değerlendirme gerekir. Bu değerlendirmede geçirilmiş kateter işlemleri, kalp pili veya benzeri cihaz kabloları, bölgeye yönelik travma ve daha önce yaşanmış toplardamar pıhtısı öyküsü anlam taşır. Kol toplardamarlarında gelişen ve derin ven trombozu olarak adlandırılan pıhtı tablosu, bacağa göre daha seyrek görülse de benzer biçimde şişlik, ağrı ve renk değişikliğiyle ortaya çıkabilir.
Ani başlayan tek taraflı kol şişliği, göğüs ağrısı, nefes darlığı veya kanlı balgam eşlik ediyorsa 112 aranmalıdır. Bu bulgular dışındaki yavaş seyirli değişiklikler, planlı bir muayene ve gerekirse Doppler ultrasonografi ile incelenir.
Yemek borusu varisi ve bölgeye göre damar görünümleri
Yemek borusu varisi, bacak varisinden tümüyle farklı bir mekanizmayla, çoğunlukla karaciğer hastalığına bağlı portal hipertansiyon zemininde gelişir. Burada sorun kapakçık yetersizliği değil, karaciğerden geçen kan akımının engellenmesi ve basıncın yemek borusu çevresindeki toplardamarlara yansımasıdır. Bu nedenle aynı adı taşımaları, iki durumun benzer olduğu anlamına gelmez.
Yemek borusu varisi dışarıdan görülmez ve genellikle endoskopik inceleme sırasında saptanır. Kan kusma, kahve telvesi görünümünde kusma ya da siyah renkli dışkı gibi bulgular acil servise başvurmayı gerektirir.
Aşağıdaki tablo, farklı bölgelerde görülen damar görünümlerinin temel ilişkisini ve ilk değerlendirmenin hangi alanda yapılabileceğini özetler.
| Görünüm veya durum | Temel ilişki | İlk değerlendirebilecek branş |
|---|---|---|
| Bacakta kıvrımlı, kabarık toplardamarlar | Yüzeyel venlerde kapakçık yetersizliği | Kalp ve damar cerrahisi |
| Yüzde ince kırmızı damarlar | Telanjiektazi, güneş etkisi, rozase | Dermatoloji veya kalp ve damar cerrahisi |
| El ve ön kolda belirgin damarlar | İnce cilt, yağ dokusu azlığı, geçici dolaşım değişimi | Kalp ve damar cerrahisi |
| Göğüs duvarında tek taraflı damar belirginliği | Merkezi toplardamar akımında engellenme olasılığı | Kalp ve damar cerrahisi |
| Yemek borusu varisi | Portal hipertansiyon, karaciğer hastalığı | Gastroenteroloji veya hepatoloji |
Bacak dışındaki damar belirginliği ne zaman değerlendirme gerektirir?
Yeni başlayan, tek taraflı, hızla artan ya da ağrı ve şişlikle birlikte görülen damar belirginliği tıbbi değerlendirme gerektirir. Yıllardır aynı görünümde olan, iki tarafta benzer seyreden ve yakınmasız damarlar ise genellikle acil bir inceleme nedeni oluşturmaz.
Muayenede yakınmanın ne zaman başladığı, tek taraflı olup olmadığı, bölgeye yönelik travma ya da kateter öyküsü, gebelik durumu, bilinen karaciğer hastalığı ve daha önce yaşanmış pıhtı öyküsü sorgulanır. Gerekli görülen kişilerde Doppler ultrasonografi, ilgili damar yatağına yönelik ileri görüntüleme veya uygun branşa yönlendirme planlanabilir. Tanı ve yönlendirme kararı, görüntüleme bulgularıyla birlikte hekim muayenesiyle verilir.
Bacakta da varis yakınması bulunan kişilerde yaklaşım, hangi damarda ve hangi düzeyde reflü olduğunu gösteren damar haritalamasına göre belirlenir; bu değerlendirme sonrasında gündeme gelebilen kapalı varis tedavileri yalnızca uygun bulunan olgularda planlanır. Her girişimsel işlemin kendine özgü riskleri bulunur ve uygunluk kişiye göre değişir.
Uygunluk ve yönlendirme kararı, Op. Dr. Arzu Ercan tarafından yapılan muayene ve Doppler ultrason değerlendirmesiyle belirlenir. Metinde aktarılan tanım ve ölçütler aşağıdaki kılavuzlara dayanır:
- European Society for Vascular Surgery (ESVS), 2022 Clinical Practice Guidelines on the Management of Chronic Venous Disease of the Lower Limbs
- National Institute for Health and Care Excellence (NICE), Varicose Veins: Diagnosis and Management (CG168)
Sık Sorulan Sorular
Varis tek bacakta mı olur?
Bacak varisi tek bacakta ya da iki bacakta görülebilir. Belirgin asimetri, ani şişlik veya ağrı varsa pıhtı ve başka venöz sorunlar açısından değerlendirme gerekir.
Varis sadece kadınlarda mı olur?
Hayır. Varis kadınlarda daha sık bildirilse de erkeklerde de görülür; hormonal etkenler, aile öyküsü, uzun süre ayakta çalışmayı gerektiren meslekler ve kilo gibi faktörler rol oynayabilir.
Hamilelikte el üstü damarlarının belirginleşmesi normal midir?
Gebelikte dolaşan kan hacmi ve hormonlardaki değişim yüzeyel damarları daha görünür kılabilir. Tek taraflı şişlik, ağrı veya kızarıklık eşlik ederse değerlendirme gerekir.
Yüzdeki kılcal damarlar kendiliğinden kaybolur mu?
Yüzdeki kılcal damarların seyri altta yatan nedene bağlıdır. Rozase, güneş etkisi veya cilt hassasiyeti gibi eşlik eden durumların değerlendirilmesi uygun yaklaşımı belirler.
Göğüste damarların belirginleşmesi egzersizden sonra normal olabilir mi?
Egzersiz ve sıcak ortam, yüzeyel damarların geçici olarak belirginleşmesine yol açabilir. Tek taraflı ve kalıcı değişiklikler ise incelenmelidir.
Yemek borusu varisinde hangi belirtilerde acile başvurulmalıdır?
Kan kusma, kahve telvesi görünümünde kusma, siyah dışkı, bayılma veya belirgin halsizlik acil değerlendirme gerektirir.
Damar belirginliği için hangi bölüme başvurulur?
Bacak, kol ve göğüs duvarındaki toplardamar yakınmaları için kalp ve damar cerrahisi ilk başvuru alanıdır. Eşlik eden cilt bulguları ya da sindirim sistemi yakınmaları varsa ilgili branşa yönlendirme yapılabilir.
Doppler ultrason hangi durumlarda istenir?
Toplardamarda geri kaçak, pıhtı ya da akım engeli düşünülen durumlarda Doppler ultrasonografi planlanır. İnceleme genellikle rahat tolere edilir ve ışın içermez; gereklilik muayene bulgularına göre belirlenir.
