Varis Çeşitleri Nelerdir? Kılcal, Retiküler ve Büyük Varis Farkı

Varis çeşitleri, bacaktaki yüzeysel toplardamarların çapına, cilde olan uzaklığına ve görünümüne göre ayrılan kılcal, retiküler ve büyük varis gruplarıdır. Uluslararası tanımlarda kılcal damar (telenjektazi) 1 mm’nin altında, retiküler damar 1–3 mm arasında, varis olarak adlandırılan büyük yüzeysel toplardamar ise 3 mm ve üzeri çaptadır. Aynı bacakta bu türlerin birkaçı bir arada bulunabilir ve görünen damarın türü, altta yatan kapak yetmezliğinin derecesini tek başına göstermez. Bu yazı üç türün farkını, hekimlerin kullandığı CEAP sınıflamasını ve hangi türde hangi yaklaşımın gündeme geldiğini anlatır.

Varis çeşitleri bir bakışta

Tablodaki ölçüler ve sınıflar tanımlamayı kolaylaştırır; kişinin kendi bacağına bakarak yaptığı eşleştirme muayene ve varis tedavisi planlamasının yerine geçmez. Üç türün ortaya çıkış mekanizması ortaktır: toplardamar kapakçıklarının kanın kalbe dönüşünü yeterince desteklememesi ve damar içi basıncın artması. Bu sürecin nedenleri ve risk etkenleri varis oluşumu yazısında ayrıntılı anlatılmıştır.

Varis çeşitlerini videoda izleyin

Op. Dr. Arzu Ercan, aşağıdaki videoda varis çeşitlerini ve bu türlerin birbirinden nasıl ayrıldığını anlatıyor. Video Türkçedir ve yaklaşık 7 dakika sürer; yazının geri kalanındaki çap ölçüleri, CEAP sınıfları ve tedavi tabloları videoyu tamamlayıcı niteliktedir.

Kılcal varisler (telenjektazi) nasıl görünür?

Kılcal varisler, cildin hemen içinde seyreden ve 1 mm’nin altında çapa sahip olan kırmızı, mor veya mavimsi ince çizgilerdir. Tıbbi adı telenjektazi olan bu damarlar en sık bacakların dış yüzünde, diz çevresinde ve uyluk bölgesinde fark edilir. Görünüm kişiden kişiye değişir: kimi kişide birkaç ince çizgi, kimi kişide geniş bir alana yayılan yoğun ağ biçiminde seyreder.

Kılcal görünüm her zaman yalnızca kozmetik bir durum değildir. Damarlara ağrı, bacakta ağırlık hissi, akşama doğru artan şişlik ya da damarların zaman içinde belirginleşmesi eşlik ediyorsa değerlendirme gerekir. Cilt yüzeyindeki örümcek ağı damarlar ince iğnelerle uygulanan işlemlerle ele alınabilir; hangi yaklaşımın uygun olduğu, altta besleyici bir damar bulunup bulunmadığına göre değişir.

Retiküler varis ile kılcal varis arasındaki fark nedir?

Temel fark çap ve derinliktir: kılcal damar 1 mm’nin altında ve cildin içinde, retiküler damar ise 1–3 mm çapında ve cilt altındadır. Kılcal damarlar cildin hemen yüzeyinde kırmızı-mor ince çizgiler oluştururken, retiküler damarlar mavi-yeşil bir ağ görünümünde seçilir ve genellikle cildi kabartmaz.

Klinik açıdan asıl önemli nokta şudur: retiküler damarlar çoğu zaman kılcal damar kümelerini besleyen kaynak konumundadır. Yalnızca yüzeydeki çizgilere yönelen bir yaklaşım, besleyici retiküler damar yerinde kaldığında kalıcı sonuç vermeyebilir ve kılcal damarlar kısa sürede yeniden belirginleşebilir. Bu nedenle tedavi planında sıra genellikle besleyici damardan yüzeye doğru kurulur.

Şikâyet açısından da fark vardır; retiküler damarlara kimi kişide hafif yanma ya da hassasiyet eşlik eder, kılcal damarlar çoğunlukla sessizdir. Yine de gözle yapılan sınıflandırma muayenenin yerini tutmaz; damarlardaki akım yönü ve kapak işlevi gerektiğinde Doppler ultrasonografi ile incelenir.

Büyük varisler nasıl anlaşılır?

Büyük varisler, 3 mm ve üzeri çapta, cilt altında kabarık ve kıvrımlı biçimde görülebilen yüzeysel toplardamarlardır. Ayakta durulduğunda belirginleşmeleri tipik bir özelliktir; uzanıldığında kabarıklık kısmen azalır. Elle dokunulduğunda yumuşak, zaman zaman hafif gergin bir doku olarak hissedilir. Kılcal ve retiküler damarlardan en belirgin ayrımı budur: büyük varis görülmekle kalmaz, elle de hissedilir.

Bu damarlara bacakta ağırlık hissi, gün sonunda artan şişlik, ağrı, yanma, kaşıntı ve gece krampları eşlik edebilir. Uzun süre ayakta kalmak ya da hareketsiz oturmak bu varis şikâyetleri grubunu belirginleştirirken, bacağın yükseltilmesi ve yürüyüş çoğu kişide rahatlama sağlar.

Söz konusu bulgular varise özgü değildir. Bacakta ağrı ve şişlik; lenf dolaşımı sorunları, atardamar hastalıkları, kas-iskelet sistemi kaynaklı ağrılar ya da ilaç yan etkileriyle de ilişkili olabilir. Bu nedenle görünür damarların varlığı, yakınmanın nedeninin kesin olarak varis olduğu anlamına gelmez; ayırıcı değerlendirme muayenede yapılır.

CEAP sınıflaması: varis hekim dilinde nasıl kaydedilir?

Hekimler bacak toplardamar hastalığını ortak bir çerçevede tanımlamak için CEAP klinik sınıflamasını kullanır. Sınıflamanın C basamağı görünür bulguları kaydeder ve varis çeşitleri bu basamağın ilk iki sınıfına karşılık gelir. Raporunuzda bu kısaltmaları gördüğünüzde ne anlama geldiğini aşağıdaki tabloda bulabilirsiniz.

Sınıfın yükselmesi hastalığın ileri evresine işaret eder, ancak C1 bulgusu olan herkesin zamanla C2’ye ilerleyeceği anlamına gelmez. Sınıflama bir fotoğraf çeker; gidişi belirleyen asıl unsur altta kaçak olup olmadığı ve şikâyetlerin seyridir.

Bir bacakta birden fazla varis türü olur mu?

Evet, en sık karşılaşılan tablo budur. Çoğu kişi tek bir türle değil, üç türün farklı oranlarda bir arada bulunduğu bir görünümle başvurur: dizin iç yüzünde kılcal ağlar, baldırda mavi-yeşil retiküler damarlar ve uyluk boyunca kabarık bir toplardamar aynı bacakta birlikte görülebilir.

Bu durum tedavi sırasını da belirler. Yüzeydeki kılcal damarları besleyen daha derin bir kaçak varsa, önce o kaçağın ele alınması, ardından yüzeydeki damarlara geçilmesi beklenen bir planlamadır. Tersi sırada ilerlendiğinde yüzeysel sonuç kısa ömürlü olabilir. Aynı bacakta farklı türler bulunduğunda birden fazla yöntemin belirli bir sıra içinde birlikte kullanılması gündeme gelir.

Görünür damarın türü, altta yatan toplardamar yetmezliğinin derecesini tek başına göstermez. Yaygın kılcal damarları olan bir kişide derinlerdeki kapak işlevi korunmuş olabilirken, sınırlı sayıda belirgin damarı olan birinde daha ileri bir kaçak saptanabilir. Görünür damarı olmadığı hâlde şikâyeti bulunan kişilerde iç varis olasılığı da değerlendirilir.

Varis çeşitleri nasıl ayırt edilir?

Ayrım, ayakta yapılan klinik değerlendirmeyle başlar; altta kaçak şüphesinde venöz Doppler ultrasonografi kullanılır. Muayenede damarların çapı, rengi, yerleşimi, elle hissedilip hissedilmediği, yaygınlığı, cilt rengi ve bacakta ödem olup olmadığı not edilir.

Doppler ultrasonografi, toplardamarlardaki kan akımının yönünü ve kapakçıkların işlevini değerlendirir. Bu inceleme, yüzeyde görülen damarların hangi ana toplardamarla ilişkili olduğunu ortaya koyduğu için planlamada belirleyici basamaktır: yüzeyde sınırlı görünen bir tabloda daha geniş bir kaçak saptanabilir, yaygın görünen bir tabloda ise kaçak bulunmayabilir.

Hangi varis çeşidinde hangi tedavi gündeme gelir?

Yöntem seçimi damarın çapına, kaçağın yerine ve şikâyetin derecesine göre yapılır; türler arasında bir başarı sıralaması yoktur, her yöntem farklı damar çapları için düşünülür.

Isı ya da yapıştırıcı yoluyla damarı içeriden kapatan kapalı varis yöntemleri büyük yüzeysel toplardamarlardaki kaçakta gündeme gelirken, kılcal ve retiküler damarlarda damar içine ilaç verilen köpük skleroterapi tercih edilir. Gebelik döneminde, aktif derin ven trombozu varlığında ve ciddi atardamar hastalığı bulunan kişilerde bazı girişimler ya da kompresyon uygulamaları uygun olmayabilir; karar muayene ve ultrason bulguları birlikte değerlendirilerek verilir.

Hangi belirtilerde hekime başvurulmalı?

Görünür damarlarla birlikte ağrı, şişlik, ciltte renk değişikliği, kaşıntı, iyileşmeyen yara veya damar üzerinden kanama olduğunda hekim değerlendirmesi gerekir. Ayak bileği çevresinde kahverengi renk koyulaşması ve ciltte sertleşme, uzun süreli basınç artışının işareti olabileceği için ertelenmeden değerlendirilir.

Belirtilerin günlük yaşamı etkilemesi, damarların kısa sürede belirginleşmesi, bacakta ısı artışı ile birlikte kızarıklık görülmesi ve daha önce pıhtı öyküsünün bulunması değerlendirme eşiğini düşüren durumlardır. Ani gelişen tek taraflı bacak şişliği, nefes darlığı, göğüs ağrısı veya kanlı balgam durumunda 112 aranmalıdır.

Damar türleri arasındaki ayrımın kişiye nasıl uyarlanacağı ve uygun yaklaşımın hangisi olduğu, Op. Dr. Arzu Ercan tarafından yapılan muayene ve Doppler ultrason değerlendirmesiyle belirlenir. Muayene yerleri: İstanbul (Acıbadem Kozyatağı Hastanesi) ve Londra (Bilba Clinic, MedPlus Clinic).

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

• Varicose Veins — CEAP sınıflaması ve çap tanımları, StatPearls
• Varisli damarlar hakkında hasta bilgilendirmesi — NHS
• Varisli damarlar ve tedavi seçenekleri — Cleveland Clinic
• Varisli damarlar — MedlinePlus