Varis Tanısı Nasıl Konur? Doppler Ultrason ve Reflü Ölçümü

Varis tanısı, şikâyetlerin dinlenmesi ve ayakta yapılan muayeneyle başlar, venöz Doppler ultrasonografi ile kesinleşir. Doppler incelemesinde ölçülen temel bulgu reflü, yani kanın damar içinde geriye kaçma süresidir: yüzeysel toplardamarlarda ve derin baldır venlerinde 0,5 saniyeden, uyluk ve diz arkasındaki derin venlerde 1 saniyeden, perforan damarlarda ise 0,35 saniyeden uzun geri kaçış anormal kabul edilir. İnceleme iğnesiz, ışınsız ve ilaçsızdır, aç kalmayı gerektirmez ve genellikle yarım saat civarında sürer. Görünür damarın varlığı ya da yokluğu tanıyı tek başına belirlemez; kaçağın yeri ve derin venlerin durumu ancak ultrasonla görülür.

Hekim notu

Muayenede en sık karşılaştığım yanlış anlama, elindeki Doppler raporunda "reflü" yazdığını gören hastanın doğrudan ameliyat olacağını düşünmesi. O satır bir ölçüm sonucudur, karar değildir; aynı değeri taşıyan iki kişiden birinde işlem gündeme gelirken diğerinde yalnızca izlem yeterli olabilir. İncelemeyi hasta ayaktayken yapmayı ve bulguları aynı görüşmede hastayla birlikte ekrandan konuşmayı tercih ediyorum, çünkü kaçağın tam olarak nereden başladığını görmeden seçilen yöntem çoğu zaman kalıcı sonuç vermiyor. Varsa önceki Doppler raporlarınızı da getirin: aynı damarın bir yıl önceki ve bugünkü hâlini karşılaştırmak, tek bir ölçümden çok daha fazlasını anlatıyor.

Varis tanısı adım adım nasıl konur?

Tanı dört basamakta ilerler. Her basamak bir sonrakinin neye bakacağını belirler; bu yüzden sıra önemlidir.

1. Şikâyetlerin ve öykünün alınması

Ağrının ve ağırlığın günün hangi saatinde arttığı, ne kadar süredir devam ettiği, gebelik öyküsü, ailede varis bulunup bulunmadığı, daha önce geçirilmiş pıhtı ya da bacak ameliyatı ve kullanılan ilaçlar sorulur. Akşama doğru artıp sabah geçen ağırlık venöz kökene işaret ederken, yürümekle artıp dinlenmekle geçen ağrı atardamar tarafını düşündürür; bu ayrım ilk konuşmada yapılır.

2. Ayakta yapılan muayene

Muayenenin ayakta yapılması zorunludur, çünkü yatar pozisyonda yüzeysel damarlar boşalır ve kaçak gizlenir. Hekim damarların yerleşimini ve yaygınlığını, ayak bileği çevresindeki cilt rengini, ödemi, ısı farkını ve ayak nabızlarını değerlendirir. Nabızların kontrolü, kompresyon tedavisinin güvenli olup olmadığını belirlemek açısından da gereklidir.

3. Venöz Doppler ultrasonografi

Renkli Doppler dupleks ultrason, damarın hem görüntüsünü hem içindeki akımın yönünü ve hızını gösterir. İnceleme de ayakta ya da baş yukarı eğimli masada yapılır; baldır elle sıkılıp bırakılarak veya hasta ıkındırılarak damarın kapanma davranışı ölçülür. Bu ölçüm, tanının sayısal kısmını oluşturur.

4. Gerektiğinde ileri görüntüleme

Olguların çoğunda Doppler yeterlidir. Karın içi ya da leğen bölgesindeki damarlardan şüphelenildiğinde, geçirilmiş pıhtıya bağlı tıkanıklık araştırıldığında veya anatomi belirsiz kaldığında BT ya da MR venografi gündeme gelir. Bu tetkikler rutin değildir, sonucun tedavi kararını değiştireceği durumlarda istenir.

Op. Dr. Arzu Ercan yukarıdaki videoda varis muayenesinin nasıl yapıldığını anlatıyor. Video Türkçedir ve yaklaşık 2,5 dakika sürer.

Doppler ultrason varis tanısında ne gösterir?

Doppler ultrason dört şeyi gösterir: kaçağın olup olmadığı, kaçağın nereden başladığı, damarın çapı ve derin toplardamarların açık olup olmadığı. Bu dördü birlikte tedavi planını belirler; görünür damarların sayısı belirlemez.

Raporda karşılaşılan ifadelerin karşılığı aşağıdaki gibidir. Bu tablo raporu anlamayı kolaylaştırır; yorumu hekime aittir.

Reflü kaç saniyeden sonra anlamlı sayılır?

Reflü süresi, tanıyı sayısal hâle getiren ölçüdür. Uluslararası kabul gören eşikler damar grubuna göre değişir.

Eşiğin aşılması tek başına ameliyat gerektiği anlamına gelmez. Kararı, kaçağın süresi kadar nereden başladığı, ne kadar uzun bir damar segmentini etkilediği, şikâyetin düzeyi ve ciltte değişiklik olup olmadığı birlikte belirler. Sınırda bir değer, şikâyeti olmayan bir kişide yalnızca izlem gerektirebilir.

Varis tanısında hangi tetkikler kullanılır?

Varis için kan tahlili rutin bir tanı yöntemi değildir; pıhtılaşma eğilimi araştırılacaksa ya da ameliyat planlanıyorsa ayrıca istenir. Venografi (damar içine ilaç verilerek film çekilmesi) günümüzde yerini büyük ölçüde Doppler ve kesitsel görüntülemeye bırakmıştır.

Doppler ultrason tek başına yeterli midir?

Hayır. Doppler, damarın içinde ne olup bittiğini gösterir ama şikâyetin kaynağının o damar olduğunu kanıtlamaz. Aynı bacakta hem kaçak hem de bambaşka bir ağrı nedeni bulunabilir; bu durumda yalnızca ultrasona bakarak işlem planlamak yanlış sonuç verir.

Bacak ağrısı ve şişliği atardamar hastalığı, lenfödem, kas-iskelet sorunları, bel fıtığı kaynaklı sinir basısı, kalp ya da böbrek kökenli ödem ve bazı ilaçların yan etkileriyle de ortaya çıkabilir. Tanıyı ultrason raporundaki tek bir cümleye indirgemek yanıltıcıdır; rapor, muayene bulgularıyla ve şikâyet örüntüsüyle birlikte okunur.

Tersi de geçerlidir: görünür damarı olmayan bir kişide Doppler belirgin bir kaçak gösterebilir. Halk arasında iç varis denen bu tablo yalnızca ultrasonla ortaya konur.

Doppler ultrasona nasıl hazırlanılır, ne kadar sürer?

Özel bir hazırlık gerekmez. Aç kalmaya gerek yoktur, ilaçlara ara verilmesi gerekmez, iğne yapılmaz, ilaç verilmez ve ışın kullanılmaz. Bacakların görülebilmesi için beli aşağısının açılabilmesi gerektiğinden, kolay çıkarılabilen giysilerle gelmek işi kolaylaştırır; varis çorabı kullanılıyorsa inceleme öncesi çıkarılır.

İnceleme genellikle 20–40 dakika sürer; tek bacak mı iki bacak mı değerlendirildiğine ve derin venlerin de taranıp taranmadığına göre değişir. Bir bölümü ayakta geçtiği için uzun süre ayakta durmakta zorlanan kişilerin bunu önceden belirtmesi iyi olur. İnceleme ağrılı değildir; probun bastırıldığı hassas bölgelerde kısa süreli rahatsızlık hissedilebilir.

Ultrasonu yapan hekim görüntüyü eş zamanlı yorumladığı için bulgular çoğunlukla aynı görüşmede konuşulur; yazılı raporun teslim süresi kuruma göre değişir. Daha önce yapılmış Doppler raporlarınızı yanınızda getirmeniz, bulgunun durağan mı ilerleyici mi olduğunu göstermesi açısından değerlidir.

Tanıdan sonra ne olur?

Doppler bulguları, hangi damarın hangi yöntemle ele alınacağını belirler: kaçağın bulunduğu büyük yüzeysel toplardamarlarda kapalı varis tedavileri, kılcal ve retiküler damarlarda köpük skleroterapi gündeme gelir. Hangi damar türünün hangi gruba girdiği varis çeşitleri yazısında, yöntemlerin ayrıntıları ise varis tedavisi sayfasında anlatılmıştır.

Tanı konulan her damar işlem gerektirmez. Kaçak saptanmayan ya da şikâyet oluşturmayan damarlarda izlem, yaşam tarzı düzenlemesi ve uygun olgularda kompresyon yeterli olabilir. Gebelik döneminde, aktif derin ven trombozu varlığında ve ciddi atardamar hastalığında bazı girişimler ertelenir ya da uygulanmaz.

Hangi belirtiler acil değerlendirme gerektirir?

Ani başlayan tek taraflı bacak şişliği, baldırda gerginlik ve ısı artışı derin ven trombozunu düşündürür ve randevu beklemeden değerlendirilmelidir. Buna nefes darlığı, göğüs ağrısı, bayılma ya da kanlı balgam eşlik ediyorsa 112 aranmalıdır.

Varis üzerinden başlayan ve durmayan kanama, ayak bileği çevresinde iyileşmeyen yara, damar üzerinde kızarıklık ve sertlikle giden ağrı da gecikmeden değerlendirilmesi gereken bulgulardır. Bunların dışındaki şikâyetlerde planlı bir muayene randevusu uygundur.

Tanının kişiye nasıl uyarlanacağı ve hangi yöntemin uygun olduğu, Op. Dr. Arzu Ercan tarafından yapılan muayene ve Doppler ultrason değerlendirmesiyle belirlenir. Muayene yerleri: İstanbul (Acıbadem Kozyatağı Hastanesi) ve Londra (Bilba Clinic, MedPlus Clinic).

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

• Labropoulos N, et al. Definition of venous reflux in lower-extremity veins. J Vasc Surg 2003;38(4):793–798 — reflü eşik süreleri
• Varisli damarlar — NHS
• Varisli damarlar — Cleveland Clinic
• Varisli damarlar — MedlinePlus