Bacak Toplardamar Anatomisi: Varis Neden Bacakta Oluşur?
Bacak toplardamar sistemi üç bölümden oluşur: cilt altındaki yüzeysel damarlar (büyük ve küçük safen ven), kasların arasındaki derin damarlar (tibial, popliteal, femoral) ve bu ikisini bağlayan perforan damarlar. Bacaktan dönen kanın yaklaşık onda dokuzunu derin sistem taşır. Dönüşü, damar içindeki tek yönlü kapakçıklar ve her adımda kasılan baldır kas pompası sağlar. Varis bacakta oluşur çünkü ayakta dururken ayak bileği hizasındaki toplardamar basıncı 90 mmHg civarına çıkar; yürümek bu değeri sağlıklı bacakta 25–30 mmHg altına indirir.
- Bacak toplardamarları üç gruptan oluşur: yüzeysel (büyük ve küçük safen ven), derin (tibial, popliteal, femoral) ve perforan damarlar.
- Bacaktan dönen kanın yaklaşık onda dokuzunu derin sistem taşır; görünen varisler ise yüzeysel damarların genişlemesiyle ortaya çıkar.
- Dönüşü iki mekanizma sağlar: tek yönlü kapakçıklar ve her adımda kasılan baldır kas pompası; bu yüzden yürümek sistemin çalışma koşuludur.
- Ayakta hareketsiz dururken ayak bileğindeki toplardamar basıncı 90 mmHg civarına çıkar; kapakçıklar sızdırıyorsa yürürken de 60–90 mmHg aralığında kalır.
- Varis damarın açık olup kapakçığın sızdırması, tıkanıklık (derin ven trombozu) ise damarın pıhtıyla kapanmasıdır; ikisi farklı tablolardır.
Bacak toplardamar sistemi üç bölümden oluşur: cilt altında uzanan yüzeysel damarlar (büyük safen ve küçük safen), kasların arasında seyreden derin damarlar (tibial, popliteal, femoral) ve bu ikisini birbirine bağlayan perforan damarlar. Kanın ayaklardan kalbe, yani yer çekimine karşı yukarı taşınmasını iki mekanizma sağlar: damar içindeki tek yönlü kapakçıklar ve her adımda kasılan baldır kasları. Varisin bacakta görülmesinin nedeni bu sistemin vücudun en uzun ve en yüksek basınca maruz kalan bölümü olmasıdır; ayakta hareketsiz dururken ayak bileği hizasındaki toplardamar basıncı 90 mmHg civarına çıkar.
Bacak toplardamar sistemi kaç bölümden oluşur?
Üç damar grubu birlikte çalışır. Hangi grupta sorun olduğu, ortaya çıkan tabloyu da belirler.
| Sistem | Nerede uzanır | Başlıca damarlar | Kanın ne kadarını taşır |
|---|---|---|---|
| Yüzeysel sistem | Cilt ile kas zarı arasında, cilt altı yağ dokusunda | Büyük safen ven (VSM), küçük safen ven (VSP) | Yaklaşık onda biri |
| Derin sistem | Kasların arasında, atardamarlara eşlik ederek | Tibial venler, popliteal ven, femoral ven | Yaklaşık onda dokuzu |
| Perforan damarlar | Kas zarını delerek yüzeyselden derine | Baldır ve uyluk boyunca sayıları değişen bağlantı damarları | Taşımaz, yön verir: yüzeyselden derine |
Yüzeysel damarlar
Büyük safen ven, ayak bileğinin iç yüzünden başlayıp bacağın iç tarafı boyunca yukarı çıkar ve kasıkta derin sisteme bağlanır; vücudun en uzun toplardamarıdır. Küçük safen ven ise dış ayak bileğinden başlar, baldırın arkasından yükselir ve diz arkasında derin sisteme katılır. Gözle görülen varislerin büyük bölümü bu iki damarın ve dallarının genişlemesiyle ortaya çıkar.
Derin damarlar
Derin venler kas kitlesinin içinde, aynı adı taşıyan atardamarlara eşlik ederek ilerler. Bacaktan dönen kanın büyük bölümünü bu sistem taşır. Derin damarlardaki sorun dışarıdan görülmez; bu nedenle derin sistemi ilgilendiren tablolar yalnızca ultrasonla ortaya konur.
Perforan damarlar
Perforan damarlar kas zarını delerek yüzeysel sistemi derin sisteme bağlar ve içlerindeki kapakçıklar akımın yalnızca yüzeyselden derine doğru olmasını sağlar. Bu kapakçıklar işlevini yitirdiğinde akım ters döner, derin sistemdeki yüksek basınç yüzeysel damarlara aktarılır ve o bölgede varis gelişir.
Op. Dr. Arzu Ercan yukarıdaki videoda bacak toplardamarlarının anatomisini anlatıyor. Video Türkçedir ve yaklaşık 5 dakika sürer.
Bacak toplardamarları kanı kalbe nasıl taşır?
Atardamarlarda kanı kalbin pompası iter; toplardamarlarda böyle bir pompa yoktur. Bacaktan dönüş iki mekanizmaya dayanır.
Birincisi, damar içindeki yarım ay biçimli kapakçıklardır. Bunlar yalnızca yukarı yönde açılır; kan geri kaçmaya başladığında kapanarak kolonu bölümlere ayırır ve her bölümün basıncını sınırlar. İkincisi, baldır kas pompasıdır: her adımda kasılan baldır kasları içlerinden geçen derin venleri sıkarak kanı yukarı iter, kas gevşediğinde kapakçıklar kapanır ve kan geri düşmez. Bu nedenle yürüyüş, toplardamar sağlığı için bir egzersiz değil, sistemin çalışma koşuludur.
Mekanizmanın etkisi basınç ölçümlerinde görülür. Ayakta hareketsiz dururken ayak bileği hizasındaki toplardamar basıncı, kanın oluşturduğu sütun nedeniyle 90 mmHg civarına çıkar. Sağlıklı bir bacakta birkaç dakika yürümek bu değeri 25–30 mmHg’nin altına indirir. Kapakçıklar sızdırıyorsa basınç yürürken de 60–90 mmHg aralığında kalır; varis, ödem ve ileri evrede cilt değişikliklerini yaratan asıl etken bu sürekli yüksek basınçtır.
Varis neden bacakta oluşur?
Varis bacakta oluşur çünkü bacak toplardamarları, kanı vücudun en uzun mesafesinden ve yer çekimine karşı taşımak zorundadır. Kol toplardamarlarında aynı basınç yükü bulunmadığı için varis kolda nadirdir.
Kapakçıklardan biri sızdırmaya başladığında, o noktanın altındaki damar bölümü artık bölünmüş bir kolonla değil, daha uzun ve ağır bir kan sütunuyla karşı karşıya kalır. Artan basınç damar duvarını zamanla genişletir; duvar genişledikçe kapakçık yaprakçıkları birbirine değemez hâle gelir ve bir alttaki kapakçık da yetmezliğe girer. Bu kendi kendini besleyen döngü, varisin yıllar içinde yavaş ilerlemesinin nedenidir.
Uzun süre ayakta ya da hareketsiz oturarak çalışmak baldır pompasını devre dışı bıraktığı için basıncın yüksek kalmasına katkıda bulunur. Gebelik, ailede varis öyküsü, ilerleyen yaş ve fazla kilo da aynı yükü artıran etkenlerdir; bu etkenlerin ayrıntısı varis oluşumu yazısında anlatılmıştır. Görünür hâle gelen damarların hangi türe girdiği ise varis çeşitleri yazısında karşılaştırılmıştır.
Hangi damar grubundaki sorun hangi tabloyu oluşturur?
| Etkilenen sistem | Sorunun tipi | Ortaya çıkan tablo | Dışarıdan görülür mü |
|---|---|---|---|
| Yüzeysel damarlar | Kapakçık yetmezliği (reflü) | Varis, kılcal ve retiküler damarlar, bacakta ağırlık | Evet |
| Yüzeysel damarlar | Damar içinde pıhtı | Yüzeyel tromboflebit: damar üzerinde kızarıklık, sertlik, ağrı | Evet |
| Derin damarlar | Damar içinde pıhtı | Derin ven trombozu: ani tek taraflı şişlik, gerginlik | Hayır, damar görülmez |
| Derin damarlar | Kapakçık yetmezliği | Kronik venöz yetmezlik, ödem, ayak bileğinde cilt değişikliği | Dolaylı olarak |
| Perforan damarlar | Ters akım | Bölgesel varis kümeleri, iyileşmeyen yaraya zemin | Kısmen |
Varis ile bacak toplardamar tıkanıklığı aynı şey midir?
Hayır, ikisi birbirinin zıddıdır. Variste damar açıktır ama kapakçıklar sızdırır, yani sorun akımın yönündedir ve tablo aylar içinde yavaşça yerleşir. Tıkanıklıkta, yani derin ven trombozunda ise damarın içi pıhtıyla kapanmıştır; sorun akımın kesilmesidir ve tablo saatler ya da günler içinde gelişir.
Ayrım pratikte şöyle görünür: varis genellikle iki bacakta, görünür damarlarla ve gün sonunda artan ağırlıkla seyreder; derin ven trombozu çoğunlukla tek bacakta, görünür damar olmadan, ani başlayan şişlik, gerginlik ve ısı artışıyla ortaya çıkar. Belirtiler, riskler ve tedavisi derin ven trombozu yazısında ayrıca anlatılmıştır. İki tablonun bir arada bulunması da mümkündür; bu nedenle ani gelişen şişlikte varis tanısı olan kişilerde de değerlendirme gerekir.
Hangi belirtiler acil değerlendirme gerektirir?
Ani başlayan tek taraflı bacak şişliği, baldırda gerginlik ve ısı artışı derin ven trombozunu düşündürür ve randevu beklemeden değerlendirilmelidir. Buna nefes darlığı, göğüs ağrısı, bayılma ya da kanlı balgam eşlik ediyorsa 112 aranmalıdır.
Varis üzerinden başlayan ve durmayan kanama, ayak bileği çevresinde iyileşmeyen yara, damar üzerinde kızarıklık ve sertlikle giden ağrı da gecikmeden değerlendirilmesi gereken bulgulardır. Gün içinde artıp geceleyin geçen ağırlık ve hafif şişlik ise planlı bir muayene randevusuyla ele alınır.
Hangi damar grubunun etkilendiği ve nasıl bir yol izleneceği, Op. Dr. Arzu Ercan tarafından yapılan muayene ve venöz Doppler ultrason değerlendirmesiyle belirlenir. Muayene yerleri: İstanbul (Acıbadem Kozyatağı Hastanesi) ve Londra (Bilba Clinic, MedPlus Clinic).
Sık Sorulan Sorular
Bacakta kaç toplardamar vardır?
Sabit bir sayı yoktur. Sistem üç gruptan oluşur: yüzeysel damarlar (başlıca büyük ve küçük safen ven), derin damarlar (tibial, popliteal, femoral) ve bunları bağlayan perforan damarlar. Perforan damarların sayısı ve yerleşimi kişiden kişiye değişir.
Hangi toplardamar en uzun olanıdır?
Büyük safen ven. İç ayak bileğinden başlayıp kasığa kadar uzanır ve vücudun en uzun toplardamarıdır. Varis tedavilerinde en sık ele alınan damar da budur.
Varis olan damar alınırsa dolaşım bozulur mu?
Hayır. Bacaktan dönen kanın yaklaşık onda dokuzunu derin sistem taşır; yüzeysel bir damarın kapatılması ya da çıkarılması durumunda kan bu sistem üzerinden dönmeye devam eder. Zaten kapakçıkları bozulmuş bir damar işlevsel olarak kana yük bindirmektedir.
Yürümek toplardamarlara gerçekten iyi geliyor mu?
Evet, çünkü dönüşü sağlayan baldır kas pompası yalnızca hareketle çalışır. Sağlıklı bir bacakta birkaç dakikalık yürüyüş ayak bileğindeki toplardamar basıncını belirgin biçimde düşürür; uzun süre hareketsiz ayakta durmak ise aynı basıncı yüksek tutar.
Neden varis bacakta oluyor da kolda olmuyor?
Çünkü basınç yükü farklıdır. Ayakta dururken ayak bileği hizasındaki toplardamar basıncı 90 mmHg civarına çıkarken, kol damarları böyle bir kan sütunu taşımaz. Kolda varis görülmesi nadirdir ve genellikle başka bir nedene bağlıdır.
Derin damarlardaki sorun gözle görülür mü?
Hayır. Derin venler kasların arasında yer aldığı için dışarıdan görülmez; sorunları ancak şişlik, gerginlik ya da ciltte değişiklik gibi dolaylı bulgularla ve venöz Doppler ultrasonla ortaya konur.
Perforan damar yetmezliği ne anlama gelir?
Yüzeysel sistemi derin sisteme bağlayan damardaki kapakçıkların ters akıma izin vermesi demektir. Derin sistemdeki yüksek basınç yüzeysel damarlara aktarılır; bu da o bölgede varis kümelerine ve ileri olgularda ayak bileği çevresinde yaraya zemin hazırlayabilir.
Uzun yolculuk bacak toplardamarlarını etkiler mi?
Uzun süre hareketsiz oturmak baldır pompasını devre dışı bıraktığı için bacakta şişlik ve ağırlık yaratabilir; uzun uçuş ve yolculuklarda derin ven trombozu riski de bir miktar artar. Saat başı birkaç dakika yürümek, ayak bileğini hareket ettirmek ve bol sıvı almak bu riski azaltan basit önlemlerdir.
