Varis Kimlerde Görülür? Varis Risk Grupları ve Risk Faktörleri
Varis en sık kadınlarda, gebelerde, yaşı ilerleyenlerde, ailesinde varis bulunanlarda, fazla kilosu olanlarda ve uzun süre ayakta ya da oturarak çalışanlarda görülür. Bu etkenler çoğu kişide birlikte bulunur ve hiçbiri tek başına varis gelişeceğini kesin olarak göstermez. Risk değerlendirmesi, yakınmalar ve dolaşım bulgularıyla birlikte yapılır.
- Varis, kadınlarda ve gebelik döneminde hormonlar ile dolaşım değişikliklerinin etkisiyle daha sık görülebilir.
- Yaş ilerledikçe toplardamar kapakçıklarındaki değişiklikler varis gelişimine katkıda bulunabilir.
- Uzun süre ayakta kalmak ve uzun süre hareketsiz oturmak, bacak toplardamarlarındaki yükü artırabilir.
- Fazla kilo ve düşük hareket düzeyi, varis için değiştirilebilir risk etkenleri arasında yer alır.
- Ailede varis öyküsü bulunması yatkınlığı artırır, ancak tek başına varis gelişeceğini göstermez.
Varis kimlerde görülür konusunda öne çıkan gruplar kadınlar, yaşı ilerleyen kişiler, kalıtsal yatkınlığı olanlar, gebelik geçirenler, fazla kilosu olanlar ve gün boyu aynı pozisyonda kalanlardır. Risk etkenleri tek tek değil birlikte ağırlık kazanır; yakınma geliştiğinde varis tedavisi seçenekleri risk değerlendirmesi sonrasında hekimle birlikte ele alınır.
Varis kimlerde görülür?
Varis, kadınlarda, yaş ilerledikçe, aile öyküsü bulunanlarda, gebelik yaşayanlarda, fazla kilosu olanlarda ve çalışma koşulları nedeniyle gün boyu aynı pozisyonda kalanlarda daha sık görülür. Halk arasında kısaca varis denen tablo, bacak toplardamarlarındaki kapakçıkların işlevini yeterince yerine getirememesi ve kanın yukarı doğru dönüşünün zorlaşmasıyla ilişkili bir toplardamar hastalığıdır.
Risk etkenlerinin hiçbiri tek başına kesin bir sonuç belirlemez; çoğu kişide birkaç etken bir arada bulunur ve toplam yük arttıkça toplardamarlarda yüklenme belirginleşir. Örneğin aile öyküsü olan bir kişinin ayakta uzun süre çalışması ya da gebelik dönemleri geçirmesi, riskin birikerek artmasına yol açabilir. Aşağıdaki özet, sık karşılaşılan etkenleri ve bu etkenlerin toplardamar dolaşımına nasıl yansıdığını bir arada gösterir.
Varis risk faktörleri özeti
| Risk faktörü | Riski neden artırır |
|---|---|
| Kadın cinsiyet ve hormonlar | Hormonal etkilerin toplardamar duvarında ve kapakçık yapısında gevşemeye katkıda bulunabilmesi |
| Gebelik | Artan kan hacmi ve büyüyen rahmin karın içi toplardamar dönüşünü zorlaştırması |
| Yaşın ilerlemesi | Damar duvarı esnekliğinin ve kapakçık işlevinin zamanla değişmesi |
| Aile öyküsü | Damar duvarı ve kapakçık yapısıyla ilişkili yatkınlığın aktarılabilmesi |
| Uzun süre ayakta çalışma | Bacak toplardamarlarında basıncın uzun süre yüksek kalması |
| Uzun süre oturarak çalışma | Baldır kas pompasının yeterince devreye girmemesi |
| Fazla kilo | Karın içi basıncın ve bacaklara binen yükün artması |
| Hareketsizlik | Kasların kanı yukarı itme işlevinin azalması |
Varis kadınlarda neden daha sık görülür?
Varis kadınlarda, hormonların toplardamar duvarı ve kapakçıklar üzerindeki etkisi ile gebelik dönemindeki dolaşım değişiklikleri nedeniyle daha sık görülür. Östrojen ve progesteron gibi hormonların damar duvarında gevşemeye katkıda bulunabildiği düşünülür; bu durum kapakçıkların kapanma işlevini zamanla etkileyebilir. Hormonal etkinin ağırlığı kişiden kişiye farklılık gösterir ve tek başına açıklayıcı kabul edilmez.
Gebelikte ise birden fazla etken aynı anda devreye girer. Dolaşımdaki kan hacmi artar, büyüyen rahim karın içindeki büyük toplardamarlar üzerinde basınç oluşturarak bacaklardan gelen kanın dönüşünü zorlaştırır ve hormonal değişiklikler bu tabloya eşlik eder. Genetik yatkınlığı bulunan kadınlarda varis belirtileri ilk gebelikte ortaya çıkabilir, sonraki gebeliklerde belirginleşebilir. Gebelik sonrası yakınmaların bir bölümü geriler; bir bölümü ise kalıcı olabilir.
Gebelikte yeni başlayan tek taraflı belirgin bacak şişliği, şiddetli ağrı veya nefes darlığı gibi bulgular pıhtı ile ilgili bir sorunu düşündürebilir; bu durumda 112 aranmalıdır. Doğum kontrol haplarının etkisi ise kişisel risk profiline bağlı olarak değerlendirilir ve kullanım kararı hekimle görüşülmelidir.
Yaş ilerledikçe varis riski artar mı?
Evet, yaş ilerledikçe toplardamar kapakçıklarında ve damar duvarında gelişen değişiklikler nedeniyle varis görülme olasılığı artar. Yıllar içinde damar duvarının esnekliği azalabilir, kapakçıkların kapanma işlevi zayıflayabilir ve bacaklarda kan göllenmesi daha kolay ortaya çıkabilir.
Yaş yine de tek başına belirleyici değildir. Aile öyküsü, vücut ağırlığı, geçirilmiş gebelikler, günlük hareket düzeyi ve çalışma koşulları aynı yaştaki iki kişide çok farklı tablolar oluşmasına yol açabilir. Hareketli bir yaşam süren ileri yaştaki bir kişide belirgin yakınma görülmeyebilirken, uzun süre ayakta çalışan daha genç bir kişide bulgular erken ortaya çıkabilir.
Varis genç yaşta da görülebilir; özellikle ailesinde varis bulunan kişilerde ergenlik sonrası dönemde başlayan damar genişlemeleri dikkate alınmalıdır. Öte yandan yaşla birlikte ortaya çıkan her bacak ağrısı, şişliği ya da ağırlık hissi varis anlamına gelmez; eklem sorunları, kalp, böbrek ya da lenfatik sistemle ilgili durumlar benzer yakınmalar oluşturabilir. Ayrımın yapılmasında hekim muayenesi belirleyicidir.
Hangi mesleklerde varis daha sık görülür?
Gün içinde uzun süre ayakta kalan veya uzun süre oturarak çalışan kişilerde varis daha sık görülebilir. Öğretmenlik, sağlık hizmetleri, satış ve hizmet sektörü işleri, kuaförlük ve üretim hattı işleri uzun süre ayakta kalınan meslekler arasında sayılabilir. Masa başı işler, uzun saatler araç kullanmayı gerektiren işler ve hareketsiz oturma süresinin yüksek olduğu diğer görevler ise ikinci grubu oluşturur. Bu mesleklerin kendisi doğrudan bir hastalık nedeni değildir; etkileri çalışma süresi, mola düzeni ve kişinin diğer risk etkenleriyle birlikte anlam kazanır.
Bacaklardaki kanın yukarı doğru taşınmasında baldır kasları bir pompa gibi çalışır. Yürüme sırasında kasılan kaslar toplardamarları sıkıştırarak kanı kalbe doğru iter; kapakçıklar da geri kaçışı engeller. Uzun süre aynı pozisyonda kalmak bu pompanın devreye girmesini azaltır. Hareketsiz biçimde ayakta geçirilen uzun saatlerde bacak toplardamarlarındaki basınç yüksek kalır; hareketsiz oturmada ise kas pompası yeterince çalışmadığı için kan dönüşü yavaşlar.
Çalışma düzeninde kısa hareket araları vermek, pozisyon değiştirmek ve iş yerinde risk değerlendirmesi yapmak bu açıdan gündeme gelen başlıklardır. Günlük yaşamda uygulanabilecek koruyucu yaklaşımlar ise ayrı bir konudur.
Fazla kilo ve hareketsizlik varis riskini artırır mı?
Evet, fazla kilo ve hareketsizlik bacak toplardamarları üzerindeki yükü artırarak varis riskine katkıda bulunabilir. Fazla kilo özellikle karın içi basıncı yükselterek bacaklardan gelen kanın dönüşünü zorlaştırabilir; ayrıca bacaklara binen mekanik yük artar. Hareketsizlik ise baldır kaslarının daha az çalışmasına, dolayısıyla kas pompasının kanı yukarı itme katkısının azalmasına yol açar.
Bu iki etken sıklıkla bir arada bulunur ve birbirini pekiştirebilir. Düzenli yürüyüş, kilo yönetimi ve uzun süre aynı pozisyonda kalmaktan kaçınmak gibi varisten korunma yolları genel bilgilendirme niteliğindedir; kişiye özel bir program değildir ve mevcut bir damar hastalığının tedavisinin yerini almaz.
Risk grubundaki kişilerin sık sorduğu kompresyon çorabı konusunda da benzer bir sınır vardır. Varis çorabı herkese kendiliğinden uygun bir ürün değildir; özellikle atardamar dolaşımı sorunu bulunan kişilerde basınç uygulaması uygun olmayabilir. Basınç sınıfı ve kullanım süresi hekim değerlendirmesiyle belirlenir.
Ailede varis olması riski artırır mı?
Evet, ailede varis bulunması kişinin varis gelişimine yatkınlığını artırabilir. Bu yatkınlığın damar duvarının yapısı ve kapakçıkların dayanıklılığıyla ilişkili olabileceği düşünülür. Anne, baba ya da kardeşlerde erken yaşta ortaya çıkmış toplardamar genişlemeleri bulunması, kişinin kendi bacak yakınmalarını daha dikkatli izlemesini gerektiren bir ayrıntıdır.
Bununla birlikte aile öyküsü bulunması, kişide mutlaka varis gelişeceği anlamına gelmez. Kilo, hareket düzeyi, çalışma koşulları ve gebelik gibi değiştirilebilir ya da dönemsel etkenler tablonun seyrinde rol oynar. Yatkınlığı olan iki kişiden hareketli yaşayanda bulgular yıllarca sessiz kalabilirken, uzun süre ayakta çalışan ve kilo artışı yaşayan kişide daha erken belirginleşebilir. Aile öyküsü olan kişilerde yakınmaların erken fark edilmesi ve düzenli izlem bu nedenle anlamlıdır.
Risk grubundaysanız ne yapmalısınız?
Varis açısından risk taşıyan kişiler, belirtiler geliştiğinde veya risk etkenleri biriktiğinde kalp ve damar cerrahisi değerlendirmesi düşünmelidir. Bacakta ağırlık hissi, akşamları artan şişlik, kramp ya da genişlemiş damarların görünür hâle gelmesi muayenede ele alınan bulgular arasındadır.
Risk azaltmaya yönelik genel yaklaşımlar kısaca şunlardır:
- Günlük hareketi ve yürüyüş süresini artırmak
- Uzun süre aynı pozisyonda ayakta ya da oturur kalmamak, kısa aralar vermek
- Vücut ağırlığını izlemek
- Gebelik döneminde bacak yakınmalarını hekimle takip etmek
Kompresyon çorabı kullanımı ya da ameliyatsız varis tedavileri arasından bir seçeneğin gündeme gelmesi, kişinin dolaşım değerlendirmesine bağlıdır. Aktif derin ven trombozu, ciddi atardamar hastalığı ya da gebelik gibi durumlarda yaklaşım tümüyle hekim tarafından belirlenir.
Uygunluk, Op. Dr. Arzu Ercan tarafından yapılan muayene ve Doppler ultrason değerlendirmesiyle belirlenir.
Sık Sorulan Sorular
Erkeklerde de varis görülür mü?
Evet, varis erkeklerde de görülebilir. Kadınlarda daha sık bildirilmekle birlikte yaş, aile öyküsü, vücut ağırlığı, hareketsizlik ve çalışma koşulları erkeklerde de riski etkiler.
Genç yaşta varis olur mu?
Evet, genç yaşta varis görülebilir. Aile öyküsü, doğuştan gelen damar yapısı, gebelik ve günlük yaşam koşulları erken yaşta ortaya çıkan bulgularda rol oynayabilir.
Sporcularda varis riski artar mı?
Düzenli hareket çoğu kişide bacak kas pompasını destekler. Yine de genetik yatkınlık, antrenman dışında uzun süre ayakta kalma ve bazı spor dallarındaki yüklenme özellikleri birlikte değerlendirilmelidir.
Sigara varis riskini artırır mı?
Sigara varisin tek ve doğrudan nedeni olarak kabul edilmez. Ancak damar sağlığı üzerindeki olumsuz etkileri nedeniyle toplardamar yakınması bulunan kişilerde bırakılması önem taşır.
Doğum kontrol hapı varis yapar mı?
Doğum kontrol hapları her kişide varis oluşturmaz. Bazı hormonal yöntemler pıhtılaşma eğilimini etkileyebildiğinden kişisel riskler ve damar öyküsü hekimle değerlendirilmelidir.
Hamilelikte varis gelişmesi normal midir?
Gebelikte hormonal ve dolaşımsal değişiklikler nedeniyle varis sık görülebilir. Ani tek taraflı şişlik, şiddetli ağrı veya nefes darlığı gibi bulgular ise acil değerlendirme gerektirir.
Varis çorabını kimler kullanamaz?
Ciddi atardamar dolaşımı bozukluğu bulunan bazı kişilerde kompresyon çorabı uygun olmayabilir. Doğru basınç sınıfı ve kullanım biçimi muayene sonrasında belirlenir.
Ailede varis varsa varis oluşumu önlenebilir mi?
Aile öyküsü değiştirilemez. Buna karşın hareketli bir yaşam, kilo yönetimi ve uzun süre hareketsiz kalmamak gibi yaklaşımlar değiştirilebilir risk etkenlerine yönelik destek sağlayabilir.
